Met een kraampje stonden we als SGO op de markt van Elst 1300. Hier was ook het wheelchair skills team aanwezig met een rolstoelvaardigheidsparcours. Het wheelchair skills team verzorgt workshops en trainingen om mensen vaardigheden aan te leren waardoor zij zelfstandig en met zelfvertrouwen met de rolstoel de straat op kunnen. Zij richten zich op handbewogen rolstoelen. Het parcours op de markt werd enthousiast bezocht en we spraken veel (nieuwe) rolstoelgebruikers die heel graag advies en tips wilden om veiliger op pad te kunnen. Ook werd duidelijk dat niet ieders rolstoel goed passend was en dat er aan de afstellingen het nodige kon verbeteren. Dit was voor mij aanleiding om in kaart te brengen waar een rolstoel aan moet voldoen zodat je er fijn zelfstandig mee kunt rollen.
Om zelfstandig op pad te kunnen met de rolstoel is een actieve rolstoel nodig. Dit is een rolstoel die een aantal eigenschappen heeft waardoor je als gebruiker goed kunt rollen en kleine obstakels, zoals stoeprandjes, kunt nemen. Met een goed passende actieve rolstoel en wat vaardigheden kun je veilig en zelfstandig met de rolstoel op pad. In het verkeerde type rolstoel of een verkeerd afgesteld exemplaar kan zelfs de meest vaardige rolstoelrijder niet uit de voeten.
Het is dus erg belangrijk om een actieve rolstoel te krijgen als het je doel is om er zelfstandig op uit te gaan. In dit stuk gaan we dieper in op waar een rolstoel aan moet voldoen om prettig te rijden en welke aspecten belangrijk zijn om de rolstoel te laten aansluiten bij jouw situatie. We zullen het hier hebben over handbewogen rolstoelen.
Verschillende soorten handbewogen rolstoel
Rolstoelen zijn er in heel veel verschillende soorten. Allemaal met hun eigen doel en gebruikersgroep. Hieronder een klein overzicht. Natuurlijk zijn er nog tal van mogelijkheden en aanpassingen, maar dit geeft een indruk van de verschillende categorieën.
Transport rolstoel
Dit zijn rolstoelen die je tegenkomt in de dierentuin, in de parkeergarage van het ziekenhuis of die je kunt lenen bij de thuiszorgwinkel. Ze zijn bedoeld voor zeer kort gebruik, wanneer iemand bijvoorbeeld een been in het gips heeft of heel tijdelijk minder mobiel is. Ze bieden nauwelijks zitcomfort en zijn bedoeld om geduwd te worden. Er zelf in rijden is niet of nauwelijks haalbaar.
Duw rolstoel
Dit type rolstoel kan worden ingezet voor langdurig gebruik. Ze kunnen veel zitcomfort bieden maar zijn niet bedoeld om zelfstandig in te rijden. Mensen die deze rolstoel nodig hebben zijn meestal niet in staat om zelfstandig te rijden en worden daarom geduwd door iemand anders. Je kunt denken aan mensen die als gevolg van hun beperkingen sowieso niet zelfstandig kunnen voortbewegen.
Actieve ‘ready-made’ rolstoel
Dit type rolstoel is voor langdurig gebruik en bedoeld om zelfstandig te worden voortbewogen door de gebruiker. Als de rolstoel goed is afgesteld en je wat vaardigheden kent om ermee te rijden kun je hiermee zelfstandig op pad.
Deze rolstoelen worden als standaard frame gebouwd en kunnen daarna worden aangepast/afgesteld om de rolstoel goed passend te maken voor de gebruiker.
Dit zijn de rolstoelen die bij de Wmo ‘binnen het pakket’ zitten en de eerste voorkeur hebben als er een actieve rolstoel wordt aangevraagd. Het voordeel is dat je naderhand nog dingen kunt aanpassen zoals de zithoogte, voetenplank etc. Zeker wanneer het je eerste rolstoel is, is het een voordeel om dingen achteraf te kunnen veranderen omdat je vaak pas tijdens het gebruik ervaart wat jij het fijnste vindt zitten en rijden.
Actieve custom made rolstoel
Deze rolstoelen worden helemaal op maat gebouwd. Dat betekent dat het hele frame zo wordt gebouwd dat het het beste aansluit op jouw lichaam en ondersteuningsbehoefte. Hierdoor past de rolstoel goed bij je lichaam. Om alles echter perfect te laten aansluiten is het wel erg belangrijk dat jijzelf precies weet wat voor jou belangrijk is en hoe jij het fijnst zit en rijdt. Bij deze rolstoelen kan er achteraf namelijk bijna niets meer worden aangepast omdat het frame volledig is vastgelast. Het is daarom aan te raden pas een custom made rolstoel te kiezen als je al ruime ervaring hebt met rolstoelgebruik.
Daarnaast vallen custom made rolstoelen ‘buiten het pakket’ van de Wmo en leverancier en hebben dus niet de voorkeur. Zij zullen hiermee pas akkoord gaan als duidelijk is geworden dat een rolstoel ‘binnen het pakket’ echt niet voldoet voor jou.
Vouwbaar of vastframe
Een vouwbare rolstoel kan samenklappen en zo plat worden gemaakt. In sommige gevallen kan dat fijn zijn bij het vervoer in de auto. Door de inklapmogelijkheid verliest het frame echter aan stabiliteit en stevigheid. Dit merk je bij het zitten en rijden. Daarnaast zijn vouwbare frames vaak zwaarder dan vaste frames.
Een vastframe rolstoel kun je niet plat opvouwen. Wel kunnen de wielen eraf en kun je vaak de rugleuning neerklappen. Op die manier past de rolstoel eigenlijk in elke auto. Mocht het in de kofferbak niet gaan dan kan hij zonder wielen vaak prima op de achterbank. Het argument van vervoer hoeft dus geen reden te zijn om voor een vouwframe te kiezen met alle nadelen van dien. Een vastframe rolstoel geeft veel meer stabiliteit en stevigheid tijdens het rijden. Daardoor kun je er veel makkelijker mee op pad.
De juiste instellingen met de Win-Waaier
Om fijn met de rolstoel te kunnen rijden zijn goede afstellingen essentieel.
Het wheelchair skillls team heeft de Win- Waaier ontwikkeld om inzichtelijk te maken wat er nodig is voor een soepel rijdende rolstoel. Aanvankelijk is de Win-Waaier gemaakt met het oog op kinderrolstoelen, maar de principes zijn voor volwassenen niet anders. De Win-Waaier is terug te vinden via de website van het wheelchair skills team onder het kopje ‘rolstoel en aanvraag’.
Hieronder een aantal belangrijke aspecten die bijdragen aan een goed rollende rolstoel. Op de website van het wheelchair skills team is hierover uitgebreide informatie te vinden onder het kopje ‘rolstoel en aanvraag’.
Scherpte van de rolstoel
Met de scherpte wordt bedoeld hoe snel de rolstoel achterover valt. Dit hangt af van de positie van de assen, dus waar de grote wielen aan de rolstoel vastzitten. Hoe verder deze naar voren staan ten opzichte van de zitting, hoe makkelijker de rolstoel achterover kantelt. Om soepel te rijden moet de rolstoel redelijk makkelijk achterover kunnen kiepen. Op die manier zit er namelijk het meeste gewicht op de achterwielen en niet op de kleine voorwieltjes. Dit zorgt ervoor dat je licht rijdt en makkelijk kunt manoeuvreren. Daarnaast stelt het je in staat om je voorwielen van de grond te tillen om stoeprandjes en drempels te overbruggen. Veel mensen die voor het eerst een rolstoel gaan gebruiken zijn erg bang om achterover te vallen. Ook adviseurs willen het graag ‘veilig’ houden door de rolstoel niet scherp af te stellen zodat men in elk geval niet achterover valt. Dit resulteert vaak in rolstoelen die erg zwaar rollen en geen drempel meer op kunnen.
Met wat oefening verdwijnt de angst om achterover te vallen en kun je zoveel makkelijker rijden. Het is beter een rolstoel scherper af te stellen en in het begin een anti-kiepwiel te gebruiken als je het nog spannend vindt. De optimale scherpte is voor iedereen persoonlijk. Te scherp is natuurlijk evengoed niet bevorderlijk voor ontspannen zitten.
De wighoek
De wighoek is de hoek die de zitting en de rugleuning samen maken. Wanneer de zitting een beetje schuin afloopt richting de rugleuning kan dat extra stevigheid geven bij het zitten in de rolstoel. Je schuift dan minder makkelijk onderuit en blijft meer vanzelf achterin de rolstoel zitten. Of je dit prettig vindt en nodig hebt hangt natuurlijk helemaal af van hoe jij fijn zit. De wighoek kan in het frame van de rolstoel zijn gebouwd, maar je kunt ook een beetje wighoek creëren met specifieke rolstoelkussens.
Overwegingen om te kiezen wat het beste past
Wat een prettige rolstoel is hangt voor een groot deel af van je persoonlijke voorkeuren en ondersteuningsbehoeften. Hoe gebruik jij de rolstoel en wat heb je nodig om prettig te rollen en zitten.
Ondersteuning
Waar heb je ondersteuning nodig om fijn te zitten. Een lage rugleuning geeft het meeste bewegingsvrijheid, dus als dat kan is dat mooi. Tegelijkertijd moet je natuurlijk wel steun krijgen op plekken waar het voor jou nodig is. Punten om aan te denken zijn verder:
Wighoek, in welke positie zit jij fijn.
Zitbreedte. Hoe smaller de rolstoel om je heen zit hoe makkelijker je kunt rollen, draaien en manoeuvreren. Je moet niet helemaal worden samengeperst, maar als de zijschotjes losjes tegen je aan zitten past het goed. Een dikke winterjas of kleding is nooit reden om de rolstoel breder aan te meten. Onnodige breedte is alleen maar nadelig tijdens het rollen.
Armleuningen zitten bij het rollen vaak in de weg als je actief wil gaan rollen, maar ze zijn fijn wanneer je stilzit. Hierom zouden afneembare armleuningen misschien een optie zijn.
Voetenplank vast of opklapbaar. Dit hangt af van hoe je in- uit de rolstoel gaat.
Hoepels. Hiermee rol je de rolstoel. Hoepels zijn er in verschillende uitvoeringen. Helemaal rond of en beetje ovaal. Met of zonder rubber voor extra grip. Rubber kan fijn zijn bij het rollen, anderzijds kan het heet worden bij het remmen. Er zijn ook hoepels met rubber van boven en glad van onderen als combinatie. In de regen remmen alle hoepels vrij slecht, dan helpen rolstoelhandschoenen net genoeg om veilig te rijden. Welke hoepel fijn is, is helemaal persoonlijk.
Voorwielen. Deze zijn er ook in verschillende maten en uitvoeringen. Zacht of hard, breed of juist smal. Als er weinig gewicht op de voorwielen komt omdat de rolstoel goed is afgesteld qua scherpte zul je minder last hebben van voorwielen die blijven haken, zwabberen of blokkeren. Het type voorwieltje is dan minder van belang en meer een persoonlijke voorkeur. Een hard wieltje zal iets meer trilling geven dan een zacht voorwieltje maar heeft weer minder rolweerstand. Als je veel op gladde oppervlakken rijdt kun je een harder wieltje kiezen, rijd je vaker op iets oneffen terrein of hobbelige klinkers zou je een zachter wieltje kunnen nemen.
Het plaatje hiernaast komt uit de Win-Waaier van het wheelchair skills team. Het toont belangrijke aspecten bij het kiezen van een rolstoel
Persoonlijke voorkeuren, behoeftes en het aanvraagproces
In dit stuk hebben we het gehad over de verschillende typen rolstoelen en waar een rolstoel in het algemeen aan moet voldoen als je er actief zelfstandig mee wil rollen. Bij het kiezen en aanvragen van een (eerste) rolstoel komt nog van alles kijken. Het is een proces waarbij meerdere partijen betrokken zijn, ieder met de eigen insteek en expertise. Hierover zal ik in het volgende nummer meer schrijven.
Martine